Η δημόσια συζήτηση που αναπτύχθηκε γύρω από την υπόθεση της Lindsay Clancy με τον χαρακτηρισμό της ως κακοδικία, έφερε ξανά στο προσκήνιο ένα ζήτημα που συχνά παραμένει στη σκιά: την ψυχική υγεία της μητέρας κατά την εγκυμοσύνη και μετά τον τοκετό.
Χωρίς να επιχειρείται μέσα από ένα άρθρο η ερμηνεία μιας τόσο σύνθετης υπόθεσης –και χωρίς να συγχέεται η επιλόχεια κατάθλιψη με την πολύ σπανιότερη και σοβαρότερη επιλόχεια ψύχωση– η συζήτηση αυτή δημιουργεί ένα κρίσιμο ερώτημα:
Πότε αρχίζουμε πραγματικά να φροντίζουμε την ψυχική υγεία μιας γυναίκας που πρόκειται να γίνει μητέρα; Στην πράξη, η παρακολούθηση της εγκυμοσύνης επικεντρώνεται, εύλογα, σε μεγάλο βαθμό στη σωματική υγεία της μητέρας και στην ομαλή ανάπτυξη του εμβρύου. Εξετάσεις, υπέρηχοι, διατροφή, προετοιμασία για τον τοκετό.
Όμως η γυναίκα δεν είναι μόνο μία «έγκυος που παρακολουθείται μαιευτικά». Είναι ένας άνθρωπος που βρίσκεται μπροστά σε μια τεράστια βιολογική, ψυχολογική, οικογενειακή και κοινωνική μετάβαση, όπου η ψυχοκοινωνική υποστήριξη στην εγκυμοσύνη μπορεί να έχει καθοριστική σημασία.
Και ακριβώς σε αυτό το σημείο η κοινωνική εργασία έχει έναν ρόλο που δεν πρέπει να θεωρείται συμπληρωματικός.
Ο κοινωνικός λειτουργός πρέπει να βρίσκεται εκεί πριν υπάρξει κρίση. Η παρουσία κοινωνικού λειτουργού στις μαιευτικές μονάδες δεν θα πρέπει να ενεργοποιείται μόνο όταν υπάρχει ήδη ένα εμφανές «κοινωνικό πρόβλημα».
Η κοινωνική εργασία μπορεί να λειτουργήσει προληπτικά, συμβάλλοντας στην πρόληψη προβλημάτων ψυχικής υγείας κατά την εγκυμοσύνη και τη λοχεία.
Ήδη από την περίοδο της εγκυμοσύνης, ο κοινωνικός λειτουργός μπορεί να πραγματοποιεί ψυχοκοινωνική αξιολόγηση στην εγκυμοσύνη, να διερευνά το υποστηρικτικό περιβάλλον της γυναίκας και να εντοπίζει παράγοντες που ενδέχεται να αυξάνουν την ευαλωτότητά της: κοινωνική απομόνωση, απουσία υποστηρικτικού δικτύου, οικονομικές δυσκολίες, συγκρούσεις στη σχέση, εμπειρίες βίας, έντονο άγχος, προηγούμενες δυσκολίες ψυχικής υγείας ή άλλες σημαντικές αλλαγές και πιέσεις στη ζωή της.
Στόχος δεν είναι να δημιουργήσουμε μια κατηγορία γυναικών που θεωρούμε ότι «θα εμφανίσουν επιλόχεια κατάθλιψη».
Στόχος είναι να γνωρίζουμε εγκαίρως ποια γυναίκα μπορεί να χρειάζεται περισσότερη υποστήριξη και τι δίκτυο υπάρχει γύρω της, ώστε η βοήθεια να μη ξεκινά όταν πλέον έχει φτάσει σε σημείο κρίσης. Η έγκαιρη κοινωνική παρέμβαση στη μητρότητα μπορεί να λειτουργήσει ουσιαστικά πριν η δυσκολία γίνει κρίση.
Η ψυχοεκπαίδευση πρέπει να ξεκινά στην εγκυμοσύνη
Ένα από τα σημαντικότερα πεδία παρέμβασης του κοινωνικού λειτουργού είναι η ενημέρωση και η ψυχοεκπαίδευση της μέλλουσας μητέρας.
Η γυναίκα χρειάζεται πριν γεννήσει να γνωρίζει ότι η περίοδος μετά τον τοκετό μπορεί να συνοδεύεται από σημαντικές αλλαγές στην ψυχική της κατάσταση και ότι η ψυχική υγεία μετά τον τοκετό χρειάζεται την ίδια προσοχή με τη σωματική υγεία.
Να γνωρίζει ότι η επίμονη θλίψη, η απώλεια ενδιαφέροντος, η έντονη ενοχή ή αίσθηση ανεπάρκειας, η απελπισία, το έντονο άγχος, η δυσκολία σύνδεσης με το βρέφος ή οι σκέψεις αυτοτραυματισμού δεν πρέπει να αποδίδονται αυτομάτως στην «κούραση της νέας μητέρας». Αυτά μπορεί να αποτελούν συμπτώματα επιλόχειας κατάθλιψης ή άλλης ψυχικής δυσκολίας μετά τον τοκετό και χρειάζονται προσοχή.
Και παράλληλα να γνωρίζει ότι συμπτώματα όπως έντονη σύγχυση, ψευδαισθήσεις, παραληρητικές πεποιθήσεις ή σοβαρή αποδιοργάνωση της συμπεριφοράς αποτελούν ενδείξεις μιας επείγουσας κατάστασης που απαιτεί άμεση επαγγελματική αξιολόγηση.
Η ενημέρωση αυτή δεν έχει σκοπό να τρομάξει τη μέλλουσα μητέρα. Έχει σκοπό να της δώσει κάτι εξαιρετικά σημαντικό: τη δυνατότητα να αναγνωρίσει ότι αυτό που βιώνει χρειάζεται βοήθεια και το δικαίωμα να τη ζητήσει χωρίς ενοχή και χωρίς ντροπή.
Δεν εκπαιδεύουμε μόνο τη μητέρα – εκπαιδεύουμε και το περιβάλλον της
Ο κοινωνικός λειτουργός γνωρίζει ίσως καλύτερα από οποιονδήποτε άλλο επαγγελματία ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί αποκομμένος από το κοινωνικό του περιβάλλον.
Γι’ αυτό, με τη συναίνεση της γυναίκας, η παρέμβαση πρέπει να αφορά και τον σύντροφο ή άλλα σημαντικά πρόσωπα του υποστηρικτικού δικτύου της νέας μητέρας. Γιατί πολλές φορές οι πρώτοι άνθρωποι που θα παρατηρήσουν ότι «κάτι έχει αλλάξει» είναι εκείνοι που βρίσκονται δίπλα της.
Πρέπει λοιπόν και εκείνοι να γνωρίζουν τα προειδοποιητικά σημάδια. Να ξέρουν πότε μια αλλαγή χρειάζεται προσοχή, πότε χρειάζεται επικοινωνία με επαγγελματία και πότε μία κατάσταση απαιτεί άμεση παρέμβαση.
Κυρίως, όμως, πρέπει να κατανοήσουν ότι η ψυχική δυσκολία μετά τον τοκετό δεν αποτελεί αποτυχία της γυναίκας στον ρόλο της μητέρας.
Αναγκαία η παρουσία του κοινωνικού λειτουργού σε κάθε μαιευτική δομή
Εδώ χρειάζεται να ανοίξει μια ευρύτερη θεσμική συζήτηση για την κοινωνική εργασία στην περιγεννητική φροντίδα.
Η οργανωμένη ψυχοκοινωνική παρέμβαση κατά την εγκυμοσύνη και τη λοχεία δεν θα πρέπει να αποτελεί μια υπηρεσία που παρέχεται αποσπασματικά ή μόνο όταν ένα περιστατικό κριθεί ήδη «προβληματικό».
Θα πρέπει να αποτελεί οργανικό μέρος της περιγεννητικής φροντίδας σε κάθε μαιευτική και γυναικολογική δομή, δημόσια ή ιδιωτική.
Ο κοινωνικός λειτουργός θα μπορούσε να συμμετέχει σε ένα οργανωμένο πρωτόκολλο περιγεννητικής ψυχοκοινωνικής φροντίδας, σε συνεργασία με γυναικολόγους, μαίες, ψυχολόγους και ψυχιάτρους.
Ένα τέτοιο μοντέλο θα μπορούσε να περιλαμβάνει ψυχοκοινωνική αξιολόγηση ήδη κατά την εγκυμοσύνη, ενημέρωση της εγκύου για την περιγεννητική ψυχική υγεία, αξιολόγηση του διαθέσιμου υποστηρικτικού δικτύου, αναγνώριση παραγόντων ευαλωτότητας, διασύνδεση με υπηρεσίες ψυχικής υγείας όταν απαιτείται και επαναξιολόγηση μετά τον τοκετό.
Για τις γυναίκες που εμφανίζουν αυξημένες ανάγκες, θα πρέπει να υπάρχει συγκεκριμένο πλάνο παρακολούθησης και όχι απλώς μία σύσταση του τύπου «απευθυνθείτε σε κάποιον ειδικό».
Από το screening στο follow-up
Η πρώιμη ανίχνευση ψυχικών δυσκολιών στην εγκυμοσύνη και τη λοχεία έχει αξία μόνο όταν ακολουθείται από πραγματική πρόσβαση στη φροντίδα.
Ένα ερωτηματολόγιο μπορεί να υποδείξει ότι μια γυναίκα χρειάζεται περαιτέρω αξιολόγηση. Δεν μπορεί όμως να κλείσει το ραντεβού της, να διερευνήσει γιατί δεν πήγε σε αυτό, να κινητοποιήσει το οικογενειακό της δίκτυο ή να διασυνδέσει διαφορετικές υπηρεσίες μεταξύ τους.
Εδώ βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα πεδία της κοινωνικής εργασίας.
Ο κοινωνικός λειτουργός μπορεί να αποτελέσει τον συνδετικό κρίκο μεταξύ μαιευτικής φροντίδας, υπηρεσιών ψυχικής υγείας, κοινωνικών υπηρεσιών, κοινοτικών δομών και οικογένειας, εξασφαλίζοντας τη συνέχεια της ψυχοκοινωνικής φροντίδας.
Να μη μείνει δηλαδή η γυναίκα με μια παραπομπή στο χέρι, αλλά να υπάρχει συνέχεια.
Μετά τον τοκετό, κάποιος πρέπει να εξακολουθεί να ρωτά «εσύ πώς είσαι;»
Με τη γέννηση ενός παιδιού, η προσοχή στρέφεται δικαιολογημένα στο νεογνό.
Τρώει;
Κοιμάται;
Παίρνει βάρος;
Αναπτύσσεται φυσιολογικά;
Υπάρχει όμως μία ερώτηση που πρέπει να ακούγεται εξίσου συχνά:
«Εσύ πώς είσαι;»
Και δεν αρκεί να γίνεται τυπικά. Η φροντίδα της ψυχικής υγείας της νέας μητέρας χρειάζεται συνέχεια και ουσιαστική παρακολούθηση.
Για τις γυναίκες στις οποίες έχουν αναγνωριστεί παράγοντες ευαλωτότητας ήδη κατά την εγκυμοσύνη, η επικοινωνία με τον κοινωνικό λειτουργό θα πρέπει να συνεχίζεται και μετά την έξοδο από το μαιευτήριο.
Η μετάβαση από το προστατευμένο περιβάλλον της μαιευτικής μονάδας στο σπίτι είναι ακριβώς η περίοδος κατά την οποία η νέα μητέρα βρίσκεται αντιμέτωπη με την πραγματικότητα της καθημερινής φροντίδας, την έλλειψη ύπνου, τις νέες ευθύνες και ενδεχομένως την απουσία της υποστήριξης που θεωρούσε ότι θα είχε.
Η υποστήριξη της μητέρας μετά τον τοκετό και η συνέχεια της φροντίδας είναι επομένως εξίσου σημαντικές με την αρχική ανίχνευση.
Η κοινωνική εργασία ως πρόληψη και όχι μόνο ως διαχείριση κρίσεων
Συχνά οι κοινωνικές υπηρεσίες καλούνται όταν το πρόβλημα έχει ήδη γίνει μεγάλο.
Όταν υπάρχει κρίση.
Όταν υπάρχει καταγγελία.
Όταν υπάρχει σοβαρή ψυχική αποδιοργάνωση.
Όταν τίθεται ζήτημα ασφάλειας της μητέρας ή του παιδιού.
Όμως η κοινωνική εργασία δεν είναι –και δεν πρέπει να είναι– μόνο διαχείριση κρίσεων. Είναι και πρόληψη και έγκαιρη παρέμβαση. Ο κοινωνικός λειτουργός δεν αντικαθιστά τον ψυχίατρο, τον ψυχολόγο, τον γυναικολόγο ή τη μαία.
Προσθέτει όμως κάτι θεμελιώδες στη διεπιστημονική ομάδα: την ολιστική ματιά στον άνθρωπο και στο περιβάλλον μέσα στο οποίο καλείται να ζήσει, να φροντίσει και να γίνει γονέας.
Γι’ αυτό η παρουσία του κοινωνικού λειτουργού στην περιγεννητική ψυχική υγεία και φροντίδα δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως πολυτέλεια ούτε ως υπηρεσία που ενεργοποιείται μόνο για τις «δύσκολες περιπτώσεις».
Πρέπει να αποτελεί μέρος ενός οργανωμένου συστήματος πρόληψης.
Γιατί ίσως το σημαντικότερο ερώτημα δεν είναι:
«Τι κάνουμε όταν μια μητέρα φτάσει σε κρίση;»
Αλλά:
«Τι είχαμε κάνει πριν φτάσει εκεί;»
Η πρόληψη της περιγεννητικής ψυχικής επιβάρυνσης δεν ξεκινά μετά τον τοκετό.
Ξεκινά από την εγκυμοσύνη.
Με ενημέρωση.
Με ψυχοκοινωνική αξιολόγηση.
Με διεπιστημονική συνεργασία.
Με ενεργοποίηση της οικογένειας και του κοινωνικού δικτύου.
Με παραπομπή όταν χρειάζεται.
Και, κυρίως, με συνέχεια.
Για να μη χρειάζεται μια γυναίκα να φτάσει στην κρίση για να γίνει ορατή.
Ήρα Μελ. Λέλη
BSc Κοινωνική Λειτουργός Δ.Π.Θ.
MSc Διοίκηση Μονάδων Υγείας και Κοινωνικής Πρόνοιας ΠΑ.Δ.Α
Συνεργάτης The Genius Fifi
