Η ψυχική εξάντληση δεν φαίνεται πάντα: Συμπτώματα και πότε χρειάζεται βοήθεια
Μπορεί να φαίνεσαι απόλυτα λειτουργικός. Να σηκώνεσαι το πρωί, να πηγαίνεις στη δουλειά, να φροντίζεις το σπίτι, τα παιδιά, τις υποχρεώσεις σου. Να απαντάς στα μηνύματα, να συναντάς ανθρώπους, να χαμογελάς και να λες «είμαι καλά». Και όμως, μέσα σου κάτι έχει αδειάσει.
Δεν υπάρχει απαραίτητα μια μεγάλη κρίση. Δεν έχει συμβεί κάτι που να μπορείς εύκολα να δείξεις και να πεις «από εκεί ξεκίνησαν όλα».
Απλώς τίποτα δεν σε γεμίζει όπως παλιά. Κάνεις όσα πρέπει να κάνεις, αλλά τα κάνεις μηχανικά. Η μέρα περνάει και στο τέλος έχεις την αίσθηση ότι απλώς τη διεκπεραίωσες. Δεν χαίρεσαι. Δεν ξεκουράζεσαι πραγματικά. Δεν ανυπομονείς για πολλά.
Αυτή μπορεί να είναι μία από τις μορφές με τις οποίες εκδηλώνεται η ψυχική εξάντληση, ακόμη κι όταν εξωτερικά όλα μοιάζουν φυσιολογικά.
Και κάπου εκεί μπορεί να σκέφτεσαι: «Δεν ξέρω τι μου συμβαίνει. Αφού τα κάνω όλα κανονικά». Κι αυτό ακριβώς είναι το σημείο που συχνά μπερδευόμαστε. Γιατί το ότι συνεχίζεις να λειτουργείς δεν σημαίνει απαραίτητα ότι μέσα σου είσαι καλά.
Μπορεί να λειτουργείς επειδή πρέπει.
Επειδή δεν υπάρχει άλλη επιλογή.
Επειδή έχεις μάθει να αντέχεις.
Επειδή οι άνθρωποι γύρω σου βασίζονται πάνω σου.
Επειδή έχεις συνηθίσει να βάζεις τον εαυτό σου τελευταίο.
Δεν έχει σημασία μόνο αν συνεχίζεις να λειτουργείς. Έχει σημασία και το πώς νιώθεις ενώ λειτουργείς.
Ψυχική εξάντληση ή απλή κούραση; Πώς αναγνωρίζουμε τη διαφορά;
Όλοι έχουμε περιόδους που νιώθουμε κουρασμένοι, πιεσμένοι ή χωρίς ενέργεια. Μια δύσκολη εβδομάδα, λίγος ύπνος, πολλές υποχρεώσεις ή μια απαιτητική περίοδος στη ζωή μας μπορούν να μας εξαντλήσουν.
Η ξεκούραση, ο χρόνος και η αλλαγή ρυθμού συχνά βοηθούν.
Η ψυχική εξάντληση όμως μπορεί να είναι διαφορετική. Μπορεί να επιμένει ακόμη κι όταν κοιμηθείς, ξεκουραστείς ή απομακρυνθείς για λίγο από τις υποχρεώσεις σου.
Μπορεί να υπάρχει η αίσθηση ότι δεν έχεις απλώς κουραστεί από αυτά που κάνεις, αλλά ότι έχει αδειάσει το απόθεμά σου.
Και τότε μπορεί να εμφανιστούν συμπτώματα ψυχικής και συναισθηματικής εξάντλησης, όπως αδιαφορία, ευερεθιστότητα, συνεχής κόπωση, δυσκολία συγκέντρωσης ή η αίσθηση ότι τίποτα δεν σε γεμίζει πραγματικά.
Η ψυχική υγεία δεν σημαίνει ότι είμαστε πάντα καλά
Η ψυχική υγεία δεν σημαίνει ότι ξυπνάμε κάθε πρωί με διάθεση, ότι διαχειριζόμαστε τα πάντα ψύχραιμα ή ότι έχουμε μάθει να μην επηρεαζόμαστε από όσα συμβαίνουν γύρω μας.
Σημαίνει κάτι πολύ πιο ρεαλιστικό.
Ότι μπορούμε να αναγνωρίζουμε αυτό που νιώθουμε, να αντέχουμε τα δύσκολα συναισθήματα και να βρίσκουμε τρόπους να τα διαχειριζόμαστε, χωρίς αυτά να καταλαμβάνουν ολόκληρη τη ζωή μας.
Γιατί η λύπη, το άγχος, ο θυμός, η απογοήτευση, ο φόβος και η ανασφάλεια δεν είναι αποτυχίες της ψυχικής μας υγείας. Είναι μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας.
Το ζητούμενο δεν είναι να μην νιώθουμε. Το ζητούμενο είναι να μπορούμε να ακούμε αυτό που νιώθουμε.
Η φροντίδα της ψυχικής υγείας ξεκινά συχνά από αυτήν ακριβώς την αναγνώριση των συναισθημάτων και των προσωπικών μας αναγκών.
Πότε η ψυχική εξάντληση γίνεται ανάγκη για βοήθεια;
Δεν υπάρχει πάντα μια ξεκάθαρη γραμμή. Υπάρχουν όμως σημάδια ψυχικής εξάντλησης που αξίζει να μην προσπερνάμε.
Όταν νιώθουμε συνεχώς ευερέθιστοι ή «χωρίς υπομονή».
Όταν δυσκολευόμαστε να κοιμηθούμε ή ο ύπνος μας έχει αλλάξει σημαντικά.
Όταν απομακρυνόμαστε από ανθρώπους και δραστηριότητες που παλαιότερα απολαμβάναμε.
Όταν δεν έχουμε ενδιαφέρον ή διάθεση για πράγματα που συνήθως μας έδιναν χαρά.
Όταν το μυαλό μας βρίσκεται διαρκώς σε υπερανάλυση.
Όταν αισθανόμαστε συνεχή σωματική ένταση ή εξάντληση.
Όταν δυσκολευόμαστε να συγκεντρωθούμε.
Όταν όλα μοιάζουν να απαιτούν περισσότερη προσπάθεια από αυτή που μπορούμε να δώσουμε.
Και όλα αυτά μπορούν να συνυπάρχουν με μια φαινομενικά λειτουργική καθημερινότητα.
Να πηγαίνουμε στη δουλειά.
Να φροντίζουμε τα παιδιά μας.
Να μαγειρεύουμε.
Να απαντάμε στα μηνύματα.
Να βγαίνουμε, να χαμογελάμε και να λέμε «μια χαρά».
Και ταυτόχρονα, όταν μένουμε μόνοι, να νιώθουμε ότι δεν έχουμε άλλο απόθεμα.
Η λειτουργικότητα δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη ψυχικής ευεξίας.
Μερικοί άνθρωποι συνεχίζουν να κάνουν όλα όσα πρέπει να κάνουν, ενώ μέσα τους δυσκολεύονται όλο και περισσότερο.
Και κάπου εδώ αξίζει να αλλάξουμε την ερώτηση.
Όχι μόνο: «Τα καταφέρνω;».
Αλλά και: «Με τι κόστος τα καταφέρνω;»
Γιατί μπορεί να συνεχίζουμε να ανταποκρινόμαστε σε όλα, αλλά να το κάνουμε παραμερίζοντας σταθερά την ξεκούραση, τις ανάγκες, τα συναισθήματα και τα προσωπικά μας όρια.
Και όταν αυτό γίνεται για μεγάλο χρονικό διάστημα, το κόστος μπορεί να αρχίσει να φαίνεται.
Στη διάθεσή μας.
Στις σχέσεις μας.
Στον ύπνο μας.
Στο σώμα μας.
Στον τρόπο που βλέπουμε τον εαυτό μας και τη ζωή μας.
Η παρατεταμένη συναισθηματική εξάντληση μπορεί να επηρεάζει πολλές πλευρές της καθημερινότητας, ακόμη και όταν συνεχίζουμε να ανταποκρινόμαστε στις υποχρεώσεις μας.
Πότε χρειάζεται ψυχολογική υποστήριξη; Δεν χρειάζεται να περιμένεις να γίνει «αρκετά σοβαρό»
Ίσως αυτός είναι ένας από τους λόγους που αργούμε τόσο να ζητήσουμε βοήθεια. Γιατί έχουμε μάθει να θεωρούμε ότι δικαιούμαστε φροντίδα μόνο όταν η κατάσταση γίνει «αρκετά σοβαρή».
Όταν δεν μπορούμε πλέον να σηκωθούμε από το κρεβάτι.
Όταν σταματήσουμε να δουλεύουμε.
Όταν μια σχέση διαλυθεί.
Όταν όλα καταρρεύσουν.
Όμως η αναζήτηση ψυχολογικής βοήθειας δεν αφορά μόνο τις κρίσεις ή τις διαγνώσεις.
Μπορεί να αφορά την αυτογνωσία, τη διαχείριση του άγχους, την αλλαγή μοτίβων που επαναλαμβάνονται, τις σχέσεις και τα όρια, μια σημαντική μετάβαση στη ζωή, το πένθος, τη γονεϊκότητα ή την επαγγελματική εξουθένωση.
Δεν χρειάζεται να υπάρχει κάτι «αρκετά μεγάλο» για να αξίζει να ζητήσεις βοήθεια. Ποιος ορίζει τα μεγέθη άλλωστε;
Αρκεί να υπάρχει κάτι που σε δυσκολεύει και θέλεις να καταλάβεις, να διαχειριστείς ή να αλλάξεις.
Η ψυχοθεραπεία και η ψυχολογική υποστήριξη δεν χρειάζεται να ξεκινούν στο σημείο της κατάρρευσης.
Μπορούν να ξεκινούν πολύ νωρίτερα.
Όταν παρατηρούμε ότι κάτι έχει αλλάξει.
Όταν η καθημερινότητά μας δυσκολεύει περισσότερο από πριν.
Όταν επαναλαμβάνουμε τα ίδια μοτίβα και δεν ξέρουμε πώς να τα αλλάξουμε.
Όταν αισθανόμαστε ότι κουβαλάμε περισσότερα απ’ όσα μπορούμε να διαχειριστούμε μόνοι μας.
Όταν οι σχέσεις αρχίζουν να επηρεάζονται και δημιουργούνται εντάσεις και αποστάσεις.
Όταν για αρκετό διάστημα δεν νιώθεις πια ο εαυτός σου.
Η αναζήτηση βοήθειας από έναν ψυχολόγο ή ψυχοθεραπευτή μπορεί να αποτελέσει ένα ουσιαστικό βήμα για την κατανόηση των δυσκολιών μας και τη φροντίδα της ψυχικής μας υγείας.
Φροντίδα ψυχικής υγείας: Κάνε μια μικρή παύση
Ίσως δεν χρειάζεται να απαντήσεις σε όλα σήμερα.
Αρκεί να κάνεις ένα μικρό check-in με τον εαυτό σου και να αναρωτηθείς:
Πότε ήταν η τελευταία φορά που ένιωσα πραγματικά ξεκούραστος;
Πότε ήταν η τελευταία φορά που χάρηκα κάτι χωρίς να το κάνω μηχανικά;
Έχω απομακρυνθεί από ανθρώπους ή πράγματα που αγαπώ;
Κάνω πράγματα επειδή τα επιλέγω ή επειδή απλώς πρέπει;
Και ίσως το πιο σημαντικό:
Αν συνεχίσω να ζω έτσι για άλλους έξι μήνες, πώς θα είμαι;
Δεν χρειάζεται η απάντηση να είναι «τέλεια».
Χρειάζεται μόνο να είναι ειλικρινής.
Η αυτοφροντίδα και η πρόληψη στην ψυχική υγεία δεν σημαίνουν ότι έχουμε πάντα όλες τις απαντήσεις. Σημαίνουν ότι δίνουμε χώρο στον εαυτό μας να αναγνωρίσει όσα πραγματικά βιώνει.
Το να ζητήσεις βοήθεια δεν σημαίνει ότι απέτυχες
Σημαίνει ότι αναγνωρίζεις πως κάτι χρειάζεται φροντίδα.
Όπως δεν περιμένουμε να έχουμε σοβαρό τραυματισμό για να φροντίσουμε το σώμα μας, έτσι δεν χρειάζεται να περιμένουμε την ψυχική εξάντληση για να στραφούμε προς την ψυχική μας υγεία.
Η πρόληψη στην ψυχική υγεία δεν είναι υπερβολή.
Η αυτοπαρατήρηση δεν είναι αδυναμία.
Και το να ζητάς βοήθεια δεν σημαίνει ότι δεν τα κατάφερες.
Μπορεί να σημαίνει απλώς ότι αποφάσισες να μη χρειάζεται να τα καταφέρνεις όλα μόνος σου.
Η Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας, που τιμάται κάθε χρόνο στις 10 Οκτωβρίου, μπορεί να είναι μια υπενθύμιση όχι μόνο να μιλήσουμε για τις ψυχικές δυσκολίες, αλλά και να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο τις αντιμετωπίζουμε.
Δεν χρειάζεται να είσαι πάντα καλά.
Χρειάζεται να μπορείς να αναγνωρίζεις πότε δεν είσαι καλά. Και όταν χρειάζεται, να επιτρέπεις στον εαυτό σου να ζητήσει φροντίδα.
Να αποδεχτείς και εκείνη την πλευρά σου, που μερικές φορές κουράζεται και δυσκολεύεται.
Δώσε της χώρο και φροντίδα χωρίς πίεση για άμεση «επαναφορά».
Δεν είναι λιγότερο δυνατή, αλλά είναι η πλευρά του εαυτού σου που αισθάνεται όσα φέρνει η ζωή και χρειάζεται να ξεσπάσει για να μπορέσει να πάρει ξανά δύναμη για να συνεχίσει.
Μαρία Παπαδοπούλου, Ψυχολόγος
https://thegeniusfifi.com/psychologists/
