
Σχολικός Εκφοβισμός (Bullying): Τα Σημάδια που Δεν Πρέπει να Αγνοούμε και Πώς να Βοηθήσουμε ένα Παιδί
Όταν το παιδί δεν μιλά: Η σιωπηλή πλευρά του σχολικού και διαδικτυακού εκφοβισμού.
Υπάρχουν παιδιά που επιστρέφουν από το σχολείο και διηγούνται με ενθουσιασμό όσα συνέβησαν μέσα στην ημέρα τους. Υπάρχουν όμως και παιδιά που, όταν οι γονείς τα ρωτούν πώς πέρασαν, απαντούν απλώς «καλά».
Μια απάντηση που μπορεί πράγματι να σημαίνει ότι όλα πήγαν καλά, αλλά κάποιες φορές μπορεί να κρύβει μια δυσάρεστη εμπειρία, έναν φόβο ή κάτι που το παιδί δεν ξέρει πώς να μοιραστεί.
Ο σχολικός εκφοβισμός (bullying) δεν είναι πάντοτε εμφανής. Δεν συνοδεύεται απαραίτητα από σωματική βία. Μπορεί να εκδηλώνεται μέσα από επαναλαμβανόμενα προσβλητικά σχόλια, κοροϊδία, απειλές, κοινωνικό αποκλεισμό ή διάδοση φημών.
Αυτό που διαφοροποιεί τον εκφοβισμό από μια συνηθισμένη σύγκρουση μεταξύ συνομηλίκων είναι, μεταξύ άλλων, η ανισορροπία δύναμης και η δυσκολία του παιδιού που τον υφίσταται να προστατεύσει τον εαυτό του.
Και ενώ συχνά αναζητούμε τρόπους να αναγνωρίσουμε τον εκφοβισμό, ένα εξίσου σημαντικό ερώτημα παραμένει: Γιατί ένα παιδί που βιώνει bullying μπορεί να επιλέξει να μη μιλήσει;
Γιατί ένα παιδί που δέχεται σχολικό εκφοβισμό δεν μιλά;
Η σιωπή δεν σημαίνει απαραίτητα ότι το παιδί δεν εμπιστεύεται τους γονείς ή τους εκπαιδευτικούς του. Πολλές φορές συνδέεται με συναισθήματα και σκέψεις που δυσκολεύεται να διαχειριστεί.
Ένα παιδί μπορεί να φοβάται ότι, αν μιλήσει, η κατάσταση θα επιδεινωθεί. Μπορεί να ανησυχεί ότι οι συμμαθητές του θα το χαρακτηρίσουν «καρφί» ή ότι θα βρεθεί ακόμη περισσότερο στο περιθώριο. Άλλες φορές αισθάνεται ντροπή, θεωρώντας λανθασμένα ότι ευθύνεται το ίδιο για όσα συμβαίνουν.
Δεν είναι σπάνιο ένα παιδί να προσπαθεί να υποβαθμίσει αυτό που βιώνει. Μπορεί να σκέφτεται ότι «δεν είναι κάτι σοβαρό», ότι «έτσι κάνουν όλα τα παιδιά» ή ότι πρέπει να καταφέρει να το αντιμετωπίσει μόνο του.
Αξίζει επίσης να θυμόμαστε ότι τα παιδιά δεν διαθέτουν πάντοτε το συναισθηματικό λεξιλόγιο για να περιγράψουν όσα τους συμβαίνουν. Μπορεί να αισθάνονται φόβο, θυμό, αδικία ή μοναξιά, χωρίς να μπορούν να εκφράσουν με σαφήνεια αυτά τα συναισθήματα.
Ποια είναι τα σημάδια του σχολικού εκφοβισμού;
Ένα παιδί που δυσκολεύεται να μιλήσει για όσα βιώνει μπορεί να εκφράζει τη συναισθηματική του επιβάρυνση μέσα από τη συμπεριφορά του.
Ορισμένα σημάδια που χρειάζονται προσοχή είναι:
- Ξαφνική απροθυμία ή φόβος να πάει στο σχολείο.
- Συχνοί πονοκέφαλοι ή πόνοι στην κοιλιά.
- Αλλαγές στον ύπνο ή στη διάθεση.
- Ευερεθιστότητα, θλίψη ή απόσυρση.
- Απομάκρυνση από φίλους και δραστηριότητες.
- Μεγαλύτερη ανάγκη να βρίσκεται κοντά στους γονείς του.
- Αλλαγές στις κοινωνικές σχέσεις και στην αυτοπεποίθησή του.
Προσοχή: Τα παραπάνω συμπτώματα δεν αποτελούν από μόνα τους απόδειξη σχολικού εκφοβισμού. Μπορεί να συνδέονται και με άλλες δυσκολίες της παιδικής ηλικίας.
Ωστόσο, όταν εμφανίζονται ξαφνικά, επιμένουν ή συνδυάζονται μεταξύ τους, είναι σημαντικό να μην παραβλέπονται.
Αντί να περιοριστούμε στην ερώτηση «Τι έχεις;», χρειάζεται να παρατηρήσουμε περισσότερο, να αφιερώσουμε χρόνο και να δημιουργήσουμε ένα περιβάλλον όπου το παιδί θα αισθάνεται ότι μπορεί να μιλήσει χωρίς πίεση.
Διαδικτυακός Εκφοβισμός (Cyberbullying): Όταν το Bullying Συνεχίζεται και στο Διαδίκτυο
Για πολλά παιδιά και εφήβους, το διαδίκτυο αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της κοινωνικής τους ζωής.
Ο διαδικτυακός εκφοβισμός (cyberbullying) μπορεί να εκδηλωθεί με προσβλητικά ή απειλητικά μηνύματα, δημιουργία ψεύτικων προφίλ, διάδοση φημών, δημοσίευση προσωπικών φωτογραφιών χωρίς συναίνεση, εξευτελιστικά σχόλια ή σκόπιμο αποκλεισμό από ομαδικές συνομιλίες.
Αυτό που διαφοροποιεί τον διαδικτυακό εκφοβισμό είναι ότι μπορεί να συνεχίζεται οποιαδήποτε στιγμή της ημέρας.
Ένα παιδί μπορεί να επιστρέφει στο σπίτι από το σχολείο, αλλά να εξακολουθεί να δέχεται προσβλητικά μηνύματα ή να βλέπει αναρτήσεις που το στοχοποιούν.
Επιπλέον, το περιεχόμενο που δημοσιεύεται στο διαδίκτυο μπορεί να αναπαραχθεί γρήγορα και να φτάσει σε μεγάλο αριθμό ατόμων, επιβαρύνοντας ακόμη περισσότερο τη συναισθηματική κατάσταση του παιδιού.
Πώς αναγνωρίζουμε τα σημάδια του cyberbullying;
Ένα παιδί μπορεί να εμφανίζει έντονη ανησυχία όταν λαμβάνει ειδοποιήσεις, να αποφεύγει να ανοίξει τα μηνύματά του, να αποσύρεται από διαδικτυακές ομάδες ή να ελέγχει συνεχώς τι γράφεται για το ίδιο.
Ένας λόγος που μπορεί να αποφεύγει να μιλήσει είναι ο φόβος ότι οι γονείς θα του αφαιρέσουν το κινητό ή θα περιορίσουν την πρόσβασή του στο διαδίκτυο.
Γι’ αυτό η πρόληψη δεν μπορεί να στηρίζεται αποκλειστικά στον περιορισμό της χρήσης των οθονών.
Χρειάζεται να καλλιεργούμε από νωρίς μια σχέση εμπιστοσύνης και να συζητάμε για τα προσωπικά όρια, τη συναίνεση, την προστασία των προσωπικών δεδομένων και τον σεβασμό στις διαδικτυακές αλληλεπιδράσεις.
Το παιδί χρειάζεται να γνωρίζει ότι, αν κάποιος το απειλήσει, το προσβάλει ή το εκθέσει στο διαδίκτυο, μπορεί να ζητήσει βοήθεια χωρίς να φοβάται ότι θα κατηγορηθεί.
Αντιμετώπιση Σχολικού Εκφοβισμού: Πώς Μπορούν να Βοηθήσουν οι Γονείς;
Η αντιμετώπιση του σχολικού εκφοβισμού δεν περιορίζεται στο να ενθαρρύνουμε ένα παιδί να μιλήσει ή να υπερασπιστεί τον εαυτό του.
Χρειάζεται ουσιαστική υποστήριξη, συναισθηματική ασφάλεια και συγκεκριμένες ενέργειες προστασίας.
- Ακούμε χωρίς να κρίνουμε
Όταν ένα παιδί αποφασίσει να μοιραστεί μια δύσκολη εμπειρία, είναι σημαντικό να του δώσουμε χρόνο να περιγράψει όσα συνέβησαν, χωρίς να το διακόπτουμε ή να αμφισβητούμε τα συναισθήματά του.
Ερωτήσεις όπως «Γιατί δεν αντέδρασες;» ή «Μήπως έκανες κι εσύ κάτι;» μπορεί να ενισχύσουν την ενοχή του.
Αντίθετα, μπορούμε να του πούμε:
«Σε ευχαριστώ που μου το είπες».
«Δεν ευθύνεσαι εσύ για αυτό που συμβαίνει».
«Είμαι εδώ για να σε βοηθήσω».
«Θα βρούμε μαζί έναν τρόπο να το αντιμετωπίσουμε».
Πρόκειται για απλές φράσεις που μεταφέρουν αποδοχή και ασφάλεια.
- Αναγνωρίζουμε τα συναισθήματά του
Ένα παιδί που βιώνει εκφοβισμό μπορεί να αισθάνεται φόβο, θυμό, ντροπή, λύπη ή μοναξιά.
Αντί να προσπαθήσουμε να απομακρύνουμε αμέσως αυτά τα συναισθήματα, μπορούμε να το βοηθήσουμε να τα αναγνωρίσει και να τα εκφράσει.
Η συναισθηματική αποδοχή σημαίνει ότι αναγνωρίζουμε πως όσα αισθάνεται έχουν σημασία.
- Συνεργαζόμαστε με το σχολείο
Η αντιμετώπιση του bullying απαιτεί συνεργασία των γονέων με τους εκπαιδευτικούς και τη διεύθυνση του σχολείου.
Είναι σημαντικό να διερευνώνται τα περιστατικά και να διαμορφώνεται ένα σαφές σχέδιο προστασίας.
Το παιδί χρειάζεται να γνωρίζει σε ποιον ενήλικα μπορεί να απευθυνθεί στο σχολείο και τι μπορεί να κάνει αν ένα περιστατικό επαναληφθεί.
Σε περιπτώσεις διαδικτυακού εκφοβισμού, είναι χρήσιμο να διατηρούνται με ασφαλή τρόπο σχετικά μηνύματα ή στιγμιότυπα οθόνης που μπορούν να συμβάλουν στην αναφορά του περιστατικού.
Παράλληλα, μπορούν να χρησιμοποιηθούν οι δυνατότητες αναφοράς και αποκλεισμού των ψηφιακών πλατφορμών, χωρίς να αναπαράγεται το επιβλαβές περιεχόμενο.
- Ενισχύουμε την αυτοπεποίθηση του παιδιού
Ο σχολικός εκφοβισμός μπορεί να επηρεάσει την αυτοεκτίμηση και την εικόνα που έχει το παιδί για τον εαυτό του.
Η συμμετοχή σε δραστηριότητες που το ευχαριστούν, η ενίσχυση θετικών σχέσεων με συνομηλίκους και η αναγνώριση των δυνατοτήτων του μπορούν να συμβάλουν στην αποκατάσταση της αυτοπεποίθησής του.
Παράλληλα, μπορούμε να το βοηθήσουμε να εξασκηθεί σε κοινωνικές δεξιότητες, όπως η έκφραση προσωπικών ορίων και η αναζήτηση βοήθειας.
Ωστόσο, δεν πρέπει να μεταφέρουμε στο παιδί την ευθύνη να σταματήσει μόνο του τον εκφοβισμό.
- Αναζητούμε υποστήριξη από ειδικό όταν χρειάζεται
Η διακοπή ενός περιστατικού bullying δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έχουν υποχωρήσει και οι συναισθηματικές του συνέπειες.
Ένα παιδί μπορεί να εξακολουθεί να αισθάνεται ανασφάλεια, να φοβάται την επιστροφή στο σχολείο ή να δυσκολεύεται να εμπιστευτεί τους συνομηλίκους του.
Όταν οι δυσκολίες επιμένουν ή επηρεάζουν σημαντικά την καθημερινότητά του, η υποστήριξη από έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας μπορεί να το βοηθήσει να επεξεργαστεί την εμπειρία του και να αναπτύξει λειτουργικούς τρόπους διαχείρισης των συναισθημάτων του.
Πρόληψη Σχολικής Βίας: Η Ευθύνη Ανήκει σε Όλους Μας
Ο σχολικός εκφοβισμός δεν αφορά αποκλειστικά το παιδί που τον υφίσταται και εκείνο που τον ασκεί.
Οι συμμαθητές που παρακολουθούν, οι εκπαιδευτικοί, οι γονείς και η συνολική σχολική κοινότητα μπορούν να επηρεάσουν καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται τέτοια περιστατικά.
Η πρόληψη της σχολικής βίας περιλαμβάνει την καθημερινή καλλιέργεια της ενσυναίσθησης, του σεβασμού στη διαφορετικότητα, της αποδοχής και της ειρηνικής επίλυσης συγκρούσεων.
Εξίσου σημαντικό είναι να δίνεται χώρος και στα παιδιά που εκδηλώνουν εκφοβιστικές συμπεριφορές να κατανοήσουν τις συνέπειες των πράξεών τους, να αναλάβουν ευθύνη και να αναπτύξουν πιο λειτουργικούς τρόπους αλληλεπίδρασης.
5 Νοεμβρίου: Ας Δημιουργήσουμε τις Συνθήκες για να Ακουστεί Κάθε Παιδί
Η Διεθνής Ημέρα κατά της Βίας και του Εκφοβισμού στο Σχολείο αποτελεί μια σημαντική αφορμή για ενημέρωση και ευαισθητοποίηση.
Η ουσιαστική πρόκληση, όμως, βρίσκεται στην καθημερινότητα: στον τρόπο με τον οποίο ακούμε ένα παιδί όταν προσπαθεί να μας πει κάτι δύσκολο, στην αντίδρασή μας όταν εκφράζει φόβο ή θυμό και στη δυνατότητα που του δίνουμε να μιλήσει χωρίς να αισθάνεται ότι υπερβάλλει.
Δεν μπορούμε να περιμένουμε από κάθε παιδί να βρει μόνο του τις λέξεις για να περιγράψει αυτό που βιώνει.
Μπορούμε, όμως, να φροντίσουμε ώστε να υπάρχει δίπλα του ένας ενήλικας πρόθυμος να το ακούσει, να το πιστέψει και να αναλάβει δράση.
Γιατί πολλές φορές το πρώτο βήμα απέναντι στον σχολικό εκφοβισμό δεν είναι να ζητήσουμε από το παιδί να μιλήσει περισσότερο, αλλά να του δείξουμε ότι, όταν μιλήσει, κάποιος θα είναι πραγματικά εκεί για να το ακούσει.
Κατερίνα Μυλωνά, Ψυχολόγος
Προφίλ Κατερίνα Μυλωνά, Ψυχολόγος
The Genius Fifi | Ενημέρωση, εκπαίδευση και υποστήριξη για παιδιά, ενήλικες και οικογένειες.

