Η ιστορία των γυναικών στην επιστήμη δεν ξεκινά στη σύγχρονη εποχή, αλλά πολύ νωρίτερα, σε εποχές όπου η γνώση θεωρούνταν προνόμιο των λίγων και, σχεδόν αποκλειστικά, των ανδρών. Σε αυτό το πλαίσιο ξεχωρίζει η μορφή της Elena Cornaro Piscopia (Laurentis), της πρώτης γυναίκας στην ιστορία που απέκτησε πανεπιστημιακό πτυχίο το 1678, στο Πανεπιστήμιο της Πάδοβας — ένα ορόσημο για τη γυναικεία παρουσία στην επιστήμη. Η επιτυχία της δεν ήταν απλώς ακαδημαϊκή· ήταν μια ρωγμή σε ένα σύστημα που θεωρούσε τη γυναικεία πνευματικότητα ανύπαρκτη.
Δύο αιώνες αργότερα, μια άλλη γυναίκα θα άφηνε ανεξίτηλο αποτύπωμα στην ιστορία των γυναικών επιστημόνων. Η Maria Skłodowska Curie, η πρώτη γυναίκα που τιμήθηκε με Νόμπελ και η μοναδική μέχρι σήμερα που έχει λάβει δύο Νόμπελ σε διαφορετικά επιστημονικά πεδία, απέδειξε ότι η επιστημονική αριστεία και η ισότητα στην επιστήμη δεν γνωρίζουν φύλο. Παρά τα εμπόδια, την αμφισβήτηση και τον αποκλεισμό, η συμβολή της στη φυσική και τη χημεία άλλαξε ριζικά την κατανόησή μας για την ύλη και την ενέργεια.
Η επιστήμη, όμως, δεν προοδεύει μόνο από λίγα «μεγάλα» ονόματα. Γυναίκες όπως η RosalindFranklin, που συνέβαλε καθοριστικά στην ανακάλυψη της δομής του DNA, η Ada Lovelace, πρωτοπόρος της πληροφορικής, και η Chien–Shiung Wu, που άλλαξε τα δεδομένα στην πυρηνική φυσική, υπενθυμίζουν ότι η πρόοδος των γυναικών στην επιστήμη και την τεχνολογία είναι συλλογική.
Σημαντική είναι και η συμβολή της Kimberlé Crenshaw, πρωτοπόρου ερευνήτριας και συγγραφέα πολιτικών δικαιωμάτων, η οποία προσφέρει ένα σπουδαίο εργαλείο κατανόησης της φυλετικής διάκρισης και εμπειρίας. Εισάγοντας την έννοια της Διατομεακότητας (Intersectionality), απέδειξε πως η εμπειρία των γυναικών δεν είναι ενιαία. Το φύλο διασταυρώνεται με τη φυλή, την κοινωνική τάξη, την αναπηρία και τον τόπο καταγωγής. Έτσι κατανοούμε πως δεν αντιμετωπίζουν όλες οι γυναίκες τα ίδια εμπόδια ούτε έχουν τις ίδιες ευκαιρίες πρόσβασης στη γνώση, την αναγνώριση και τη συμμετοχή των γυναικών στην επιστήμη.
Σήμερα βρισκόμαστε σε ένα κρίσιμο σημείο στην ιστορία της ισότητας των φύλων στην επιστήμη. Με βάση στοιχεία της UNESCO (2014-2016), το 30% των ερευνητών σε παγκόσμιο επίπεδο είναι γυναίκες, ενώ σε κλάδους όπως η πληροφορική, οι φυσικές επιστήμες και τα μαθηματικά — βασικούς τομείς STEM — η γυναικεία συμμετοχή παραμένει εξαιρετικά χαμηλή, καθώς δεν υπερβαίνει το 5%. Τα στοιχεία αυτά αναδεικνύουν τη συνεχιζόμενη πρόκληση για τις γυναίκες στα STEM.
Οι αφηγήσεις για την «πρώτη γυναίκα που κατάφερε κάτι» υπήρξαν απαραίτητες για να σπάσουν τη σιωπή και να περιορίσουν την αορατότητα των γυναικών επιστημόνων. Όμως ο στόχος δεν μπορεί να είναι η αιώνια εξαίρεση. Η πραγματική ισότητα δεν θα έρθει όσο χειροκροτούμε με έκπληξη την παρουσία μιας γυναίκας σε έναν επιστημονικό χώρο, αλλά όταν αυτή η παρουσία θα είναι αυτονόητη — όταν η ισότιμη συμμετοχή των γυναικών στην επιστήμη θα θεωρείται δεδομένη.
Η Παγκόσμια Ημέρα Γυναικών και Κοριτσιών στην Επιστήμη δεν είναι απλώς μια επέτειος. Είναι η υπενθύμιση ότι η γνώση ανθίζει όταν τους χωράει όλους και ότι η προώθηση των γυναικών στην επιστήμη αποτελεί βασική προϋπόθεση για πρόοδο. Το μέλλον της επιστήμης δεν χρειάζεται άλλες «πρώτες», αλλά περισσότερες ορατές, ισότιμες παρουσίες.
Σία Θεοδώρου
Ψυχολόγος, εκπ. Συστημική Ψυχοθεραπεύτρια
