Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΑΠΟ ΤΗ ΣΚΟΠΙΑ ΤΗΣ ΥΠΑΡΞΙΑΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας ορίζει την υγεία ως την πλήρη φυσική, ψυχική και κοινωνική ευεξία και όχι μόνο ως έλλειψη νόσου ή αναπηρίας, αναδεικνύοντας τη σημασία της ψυχικής υγείας και της ποιότητας ζωής.
Οι σύγχρονοι ψυχολόγοι συνδέουν το επίπεδο της υγείας των κανονικών ανθρώπων με την ποιότητα ζωής τους και προσπαθούν να τα ανιχνεύσουν βάση κάποιων ερωτηματολογίων. Αυτά είναι Basic Psychological Need Theory (BPN) και Basic Psychological Need Satisfaction and Frustration Scale (BPNSFS). Μελετούν την ποιότητα της ψυχικής και σωματικής υγείας σε σχέση με τον χώρο εργασίας και το εκπαιδευτικό επίπεδο. Ανιχνεύουν ειδικά τις ψυχολογικές ανάγκες της αυτονομίας, της ικανότητας του ανθρώπου να σχετίζεται με τους άλλους, της αποτελεσματικότητας σχετιζόμενης με τις δεξιότητες του ανθρώπου. Ξεχωρίζουν τον βαθμό ικανοποίησης από εκείνο της μη ικανοποίησης αυτών των αναγκών ή της ματαίωσης. Η ικανοποίηση της αυτονομίας και η ύπαρξη της αυτοεκτίμησης επιφέρει την ύπαρξη κινήτρων και θετικών αποτελεσμάτων στην εκπαίδευση, αλλά και στον χώρο εργασίας, ενισχύοντας την ψυχική ευεξία. Ενώ τα αυξημένα επίπεδα του στρες, άγχους, χαμηλής αυτοεκτίμησης και κατάθλιψης συμβάλλουν στη μείωση των ακαδημαϊκών και εργασιακών επιδόσεων και επηρεάζουν την ψυχική υγεία. Στη συνέχεια έρχονται άλλες μελέτες που διερευνούν νέες μεταβλητές σχετιζόμενες με την σωματική υγεία και ασφάλεια, όπως την καλύτερη καθημερινή λειτουργικότητα, την φυσική άσκηση, την ποιότητα και ποσότητα του ύπνου κ.α. Άλλες μεταβλητές στοχεύουν στην κοινωνική ευεξία, η οποία αντανακλά το βαθμό γενικής ικανοποίησης του ατόμου από τη ζωή του, τη συμμετοχή του σε κοινωνικές δραστηριότητες, την άσκηση κοινωνικών ρόλων, τις διαπροσωπικές σχέσεις, την κοινωνική στήριξη από το στενό του περιβάλλον (φίλους – οικογένεια). Η έλλειψη καλών διαπροσωπικών σχέσεων και η κατάθλιψη οδηγούν τον άνθρωπο στον κοινωνικό αποκλεισμό και την απομόνωση.
Περιλαμβάνοντας την ψυχική υγεία τμήμα του ευρύτερου ζητήματος της υγείας θα επικεντρωθούμε σε σημαντικότερες πτυχές που την απαρτίζουν. Η ψυχική υγεία σχετίζεται με την έννοια του προσώπου, που είναι ουσία της ανθρώπινης ύπαρξης, του αληθινού εαυτού και της προσωπικότητας, που είναι πλήθος μοναδικών ικανοτήτων και χαρακτηριστικών για κάθε άνθρωπο, εν μέρει κληρονομικών και παράλληλα αναπτυσσομένων σε δεδομένο περιβάλλον. Με την προσωπικότητα συνδέεται η ικανότητα του αυτοπροσδιορισμού, της ελευθερίας αποφάσεων, της αυτοπραγμάτωσης, της ευθύνης και της αυθεντικότητας.
Ο ψυχικά υγιής άνθρωπος βρίσκεται σε συνεχή διάλογο ανάμεσα στις εσωτερικές του δυνάμεις και τις εξωτερικές προκλήσεις. Για να τοποθετείται συνεχώς στα δρώμενα της κοινωνίας χρειάζεται να λειτουργήσει με εσωτερική συμφωνία, η οποία ενεργοποιεί την ελευθερία του σύμφωνα με ό,τι είναι σημαντικό, ελκυστικό, σωστό γι’ αυτόν και ανάλογα με ό,τι αισθάνεται ο ίδιος. Παραβίαση της προσωπικής ελευθερίας και επιβολή των εξωτερικών επιρροών οδηγούν τον άνθρωπο στην αποξένωση από τον εαυτό του, στην έλλειψη διαύγειας και αποφασιστικότητας, στην ανικανότητα να εκτελεί καθημερινές υποχρεώσεις και να αντιμετωπίζει νέες κοινωνικές προκλήσεις, δηλαδή στην ψυχοπαθολογία και στη διατάραξη της ψυχικής υγείας.
Η εσωτερική συμφωνία βασίζεται στους τέσσερεις κεντρικούς πυλώνες: πραγματικότητα – κόσμος, αξίες της ζωής, αυθεντικότητα και αυτοπραγμάτωση του εαυτού και εύρεση -ανακάλυψη του μελλοντικού νοήματος της ζωής.
Ζώντας σε μια δεδομένη πραγματικότητα, είναι ανάγκη να αναπτύσσουμε ικανότητες και δεξιότητες με τις οποίες μπορούμε να συνδεθούμε και να επιβιώσουμε σε αυτόν τον κόσμο. Η ερώτηση είναι: «τι μπορώ εγώ να κάνω σε συγκεκριμένη κατάσταση;», «τι δύναμη έχω και ποιες δυνατότητες;».
Ο δεύτερος πυλώνας αφορά τα συναισθήματα και τις αξίες μας. «Τι μου αρέσει να κάνω?», «Μου αρέσει η σχολή που φοιτώ ή η εργασία μου?», «Απολαμβάνω τις σχέσεις που έχω?». Όταν βιώνω κάτι καλό, νοιώθω ότι αυτή η αξία στηρίζει και τρέφει τη ζωή μου και ενισχύει το νόημα ζωής.
Το τρίτο στοιχείο αναφέρεται στον εαυτό μου, στην αυθεντικότητα και την μοναδικότητά μου, στο ήθος μου. Ερωτήσεις όπως: «ποιος είναι ο εαυτός μου;», «τι είναι ουσιαστικό για μένα?», «μου επιτρέπεται να κάνω κάτι συγκεκριμένο;», «μου επιτρέπεται να μιλήσω με αυτό τον τρόπο;», «είναι η αντίδρασή μου σύμφωνα με τα πιστεύω μου;». Το σημαντικό είναι να είμαι ο αληθινός εαυτός σε κάθε κατάσταση, σε κάθε σχέση που δημιουργώ, να νιώθω πληρότητα και ψυχική ευεξία.
Ο τέταρτος πυλώνας συνδέεται με το βαθύτερο νόημα της ζωής μου στο γενικότερο πλαίσιο του κόσμου. Ερωτήσεις όπως : «Ποιο το νόημα της ύπαρξης μου; Ποια θα είναι η πορεία μου στην παρούσα κοινωνία; Ποιος ο ρόλος μου; Πως θα προετοιμαστώ για τον ρόλο μου; Τι θα έπρεπε να κάνω για να γίνω καρποφόρος;». Όλοι μας είμαστε καλοί σε κάτι, μπορούμε να παρέχουμε κάτι σε ένα τομέα της ζωής. Για να βρούμε το νόημα της ζωής μας, κατευθυνόμαστε προς τρεις κατηγορίες αξιών: βιωματικές- εμπειρικές, δημιουργικές – παραγωγικές και αποφασιστικές. Στις βιωματικές αποτυπώνονται οι καλύτερες εμπειρίες της ζωής, όπως ένα περπάτημα στην όμορφη φύση, μια συνάντηση με ένα φίλο, μια καλή σχέση με σύντροφο, ένας καλός ύπνος, απόλαυση ενός έργου τέχνης, κ.ά., όλα αυτά με κάνουν να νιώθω ότι η ζωή μου έχει αξία. Οι δημιουργικές είναι παρούσες όταν δημιουργώ κάτι αξιόλογο που μου δίνει ικανοποίηση, όπως: γράψιμο ενός βιβλίου ή άρθρου, μαγείρεμα ενός καλού φαγητού, παραγωγή χρήσιμων εργαλείων για την καθημερινότητα, διακόσμηση ενός χώρου, δημιουργία μιας ιστοσελίδας, ενός προγράμματος στον υπολογιστή κ.ά. Οι αποφασιστικές αφορούν τις στάσεις, τις τοποθετήσεις μας απέναντι στα ευχάριστα – δυσάρεστα γεγονότα της ζωής. Για παράδειγμα, να παντρευτώ το πρόσωπο που με κάνει ευτυχισμένο, να αποφασίσουμε να κάνουμε παιδιά, να επιλέξω ένα επάγγελμα, πώς να αντιμετωπίσουμε μια αρρώστια, μια απώλεια (ενός κοντινού προσώπου ή μιας θέσης εργασίας), ποια θα είναι η στάση μας όταν χάνουμε μια αξία, πως θα ξεπεράσουμε τον ψυχικό πόνο, πως θα συνεχίσουμε τη ζωή μας κ.ά.
Εν κατακλείδι, ο άνθρωπος που ζει με εσωτερική συμφωνία είναι πάντα ελεύθερος στις ενέργειές του και παράλληλα υπεύθυνος για τις επιλογές του. Η ελευθερία και η υπευθυνότητά του εκφράζονται τόσο στα στοιχεία του στενού περιβάλλοντος του που μπορεί να τα ελέγξει, όσο και στα εξωτερικά γεγονότα που συμβαίνουν άθελά του (μια ασθένεια, ένας σεισμός, ένας πόλεμος, μια πλημμύρα, μια καταιγίδα κ.ά.), όπου καλείται να πάρει μια στάση απέναντί τους, διατηρώντας την ψυχική υγεία και την υπαρξιακή ισορροπία.
ΜΙΡΕΛΑ ΠΡΟΥΝΕΑ
ΚΛΙΝΙΚΟΣ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ – ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΥΤΡΙΑ
