Η Παγκόσμια Ημέρα Βιβλίου και Πνευματικών Δικαιωμάτων είναι μια γιορτή αφιερωμένη στην προώθηση του βιβλίου και της ανάγνωσης. Η UNESCO έχει καθιερώσει την 23η Απριλίου ως την Παγκόσμια Ημέρα του Βιβλίου: Η 23η Απριλίου είναι μια συμβολική ημερομηνία στη λογοτεχνία του κόσμου, καθώς συμπίπτει με τον θάνατο εμβληματικών συγγραφέων όπως ο Ουίλιαμ Σαίξπηρ, ο Μιγκέλ ντε Θερβάντες.
Το βιβλίο είναι μια εκ των σημαντικότερων εφευρέσεων του ανθρώπου. Αρκεί να αναλογιστούμε ότι ήταν το μέσο διάσωσης και διάδοσης της γνώσης και της ανθρώπινης ιστορίας. Το βιβλίο συνιστούσε πάντα το κατεξοχήν εργαλείο καταγραφής της ταυτότητας, των συναισθημάτων και των βιωμάτων που συνοδεύουν την ανθρώπινη ύπαρξη. Με τα χρόνια εξελίχθηκε, πήρε πολλές μορφές (γραπτές, ψηφιακές, ακουστικά βιβλία), με τους ανθρώπους να εξακολουθούν να διαβάζουν και μοιράζονται γνώσεις και ιστορίες εφαρμόζοντας διαφορετικΑές τεχνικές ανάγνωσης.
Ποια η σχέση μας με το βιβλίο και την ανάγνωση σήμερα;
Η έρευνα του Οργανισμού Συλλογικής Διαχείρισης Έργων του Λόγου (ΟΣΔΕΛ) με τίτλο «Αναγνώσεις, αναγνώστες και αναγνώστριες: Το βιβλίο και το κοινό του στην Ελλάδα», η οποία διενεργήθηκε την περίοδο 2021-2022, είναι ιδιαίτερα διαφωτιστική. Η σύγχρονη αναγνωστική συνήθεια στην Ελλάδα εμφανίζει έναν πληθυσμό τριχοτομημένο ανάμεσα σε μη αναγνώστες, περιστασιακούς και εντατικούς αναγνώστες, με τον χαμηλό διάμεσο των δύο βιβλίων ετησίως να υπογραμμίζει τη συγκέντρωση της φιλαναγνωσίας σε μια περιορισμένη μειοψηφία. Παρά την κυριαρχία του έντυπου βιβλίου και την προτίμηση στη λογοτεχνία και την ιστορία, η έλλειψη χρόνου και η χαμηλή ελκυστικότητα της δραστηριότητας συνιστούν τα κύρια αναχώματα που εμποδίζουν τη συστηματική ανάγνωση. Η ανάγνωση δεν είναι απλώς μια τεχνική ικανότητα, αλλά ένας κοινωνικός τρόπος δράσης που καθορίζεται με βάση το υπόβαθρο του κάθε ατόμου. Η επιτυχία ή η αστοχία στην ανάγνωση δεν είναι τυχαία. Συνδέεται άρρηκτα με το οικογενειακό περιβάλλον: οι αναφορές του σπιτιού και η “κληρονομιά” των γονέων διαμορφώνουν τη σχέση του παιδιού με το γραπτό λόγο. Η ανάγνωση απαιτεί μια “προθετικότητα” και μια προετοιμασία που δεν είναι ίσα κατανεμημένη σε όλες τις κοινωνικές ομάδες.
Η έρευνα αναδεικνύει μια ισχυρή σύνδεση μεταξύ αναγνωστικής συμπεριφοράς και κοινωνικού υπόβαθρου. Όσο υψηλότερο είναι το εκπαιδευτικό επίπεδο, τόσο αυξάνεται η ανάγνωση. Το επάγγελμα των γονέων και των παππούδων παίζει καθοριστικό ρόλο, δείχνοντας ότι η φιλαναγνωσίακληρονομείται ως “πολιτισμικό κεφάλαιο”. Η ύπαρξη παιδικής βιβλιοθήκης στο σπίτι είναι ο πλέον σημαντικότερος παράγοντας που διαμορφώνει έναν μελλοντικό ενήλικα αναγνώστη. Καταλαβαίνουμε λοιπόν, ότι οι αναγνωστικές ανισότητες αντανακλούν και αναπαράγουν κοινωνικές ανισότητες. Η ανάγνωση δεν είναι απλώς ένα χόμπι, αλλά ένα εργαλείο προσωπικής και κοινωνικής εξέλιξης που συνδέεται άρρηκτα με το εκπαιδευτικό σύστημα και το οικογενειακό περιβάλλον. Είναι μια διαδικασία που πρέπει να ξεκινήσει νωρίς στη ζωή και να είναι συνδεδεμένη με την ευτυχία.
Δραστηριότητες που Ενισχύουν τη Φιλαναγνωσία – Δημιουργώντας ένα Αναγνωστικό Περιβάλλον
Η καλλιέργεια της φιλαναγνωσίας στα παιδιά προϋποθέτει, τον πλήρη διαχωρισμό της ανάγνωσηςκαι της έννοιας της σχολικής επιτυχίας ή του καθήκοντος και την ταύτισή της με την προσωπική «ευδαιμονία». Για να επιτευχθεί αυτό, πρέπει να παρακάμπτεται κάθε είδους «εξέταση» ή ερώτηση κατανόησης μετά το πέρας της ανάγνωσης, καθώς τέτοιες πρακτικές μετατρέπουν το βιβλίο σε σχολική εργασία, ενώ παράλληλα αναγνωρίζεται στο παιδί το δικαίωμα να αρνηθεί να διαβάσει ένα βιβλίο που δεν το «μαγνητίζει».
Καθοριστικό ρόλο στην προσπάθεια αυτή παίζει η διαμόρφωση ενός κατάλληλου αναγνωστικού περιβάλλοντος, όπου οι γονείς λειτουργούν ως το ισχυρότερο πρότυπο. Όταν το παιδί βλέπει τους γονείς του να διαβάζουν συστηματικά, αντιλαμβάνεται την ανάγνωση ως μια πολύτιμη και αυτονόητη δραστηριότητα. Έτσι, η ανάγνωση μπορεί να μετατραπεί σε μια διαδραστική κοινωνική εμπειρία μέσω της συνεχούς μεγαλόφωνης ανάγνωσης του γονέα, η οποία προσφέρει πολύτιμες στιγμές σύνδεσης ακόμα και όταν το παιδί έχει μάθει να διαβάζει μόνο του. Η σύνδεση της ανάγνωσης με τη γραφή, μέσω ημερολογίων ή καταλόγων με προτάσεις για φίλους, καθώς και η ενθάρρυνση για ανάγνωση καθημερινών αντικειμένων, όπως ταμπέλες ή συνταγές, διευρύνουν το αναγνωστικό πεδίο. Τέλος, για τους πιο ανυπόμονους αναγνώστες, προτείνεται η επιλογή βιβλίωνμε γρήγορη πλοκή και η χρήση διαφορετικών φωνών κατά την αφήγηση, ώστε να μειωθεί το άγχος της επίδοσης και να κυριαρχήσει η «μαγεία» της ανάγνωσης.
Εν τέλει, δεν υπάρχουν «ακατάλληλα βιβλία». Κάθε είδους ανάγνωση είναι ένα βήμα προς την καλλιέργεια μιας μόνιμης σχέσης με τον πολιτισμό. Για να υπάρξει πραγματική αλλαγή στη σχέση μας με την ανάγνωση, πρέπει να ξεφύγουμε των απλοϊκών συμβουλών και να κατανοήσουμε ότι είναι μια λειτουργική συνήθεια. Ας δούμε το βιβλίο όχι ως ένα αντικείμενο πολυτελείας, αλλά ως ένα κομμάτι της κουλτούρας που μπορεί να γίνει οικείο σε όλα τα κοινωνικά στρώματα.
Ειρήνη Σαμαρά
Φιλόλογος
