Οι φίλοι που μας κράτησαν: Η αθόρυβη προστατευτική δύναμη της φιλίας
Υπάρχουν άνθρωποι που, όταν μιλούν για τα παιδικά τους χρόνια, θυμούνται με ακρίβεια όσα τους δυσκόλεψαν. Ένα σπίτι γεμάτο ένταση, μια περίοδο μοναξιάς, την αίσθηση ότι έπρεπε να μεγαλώσουν λίγο πιο γρήγορα απ’ όσο τους αναλογούσε.
Κι ύστερα, κάπου μέσα στην αφήγησή τους, εμφανίζεται ένας φίλος. Ένα παιδί που τους περίμενε κάθε πρωί στην αυλή του σχολείου. Κάποιος που μπορεί να μη γνώριζε ολόκληρη την ιστορία, αλλά καταλάβαινε πότε δεν ήταν καλά. Ένας άνθρωπος δίπλα στον οποίο μπορούσαν να γελάσουν, να παίξουν, να ξεχαστούν ή απλώς να μην προσποιηθούν.
Πολλά χρόνια αργότερα, ίσως να μη θυμούνται τι ακριβώς τους είπε εκείνος ο φίλος. Θυμούνται, όμως, κάτι βαθύτερο: πώς ένιωθαν κοντά του. Λιγότερο μόνοι, περισσότερο ελεύθεροι και, ίσως, για λίγο ξανά παιδιά.
Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Φιλίας, αξίζει να θυμηθούμε πόσο σημαντικός είναι ο ρόλος της φιλίας στην ψυχική υγεία, την αυτοεκτίμηση και τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών.
Κάπως έτσι γεννιέται ένα σημαντικό ερώτημα:
Μπορεί μια φιλία να προστατεύσει πραγματικά ένα παιδί;
Η φιλία δεν αλλάζει όσα συμβαίνουν. Αλλάζει, μερικές φορές, το πώς τα αντέχουμε
Όταν μιλάμε για την προστατευτική δύναμη της φιλίας, δεν εννοούμε ότι ένας φίλος μπορεί να εξαφανίσει μια δυσκολία ή να διορθώσει όσα οι ενήλικες γύρω από ένα παιδί δεν καταφέρνουν να φροντίσουν. Ένας φίλος δεν μπορεί να σταματήσει μια απώλεια, έναν χωρισμό, μια ασθένεια, μια σύγκρουση ή την απόρριψη που μπορεί να βιώνει ένα παιδί. Μπορεί, όμως, να γίνει εκείνος ο άνθρωπος που κάνει το βάρος λίγο πιο υποφερτό.
Η παιδική φιλία αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους προστατευτικούς παράγοντες για την ψυχική υγεία των παιδιών. Μέσα από υγιείς και υποστηρικτικές σχέσεις, τα παιδιά ενισχύουν την ψυχική τους ανθεκτικότητα και μαθαίνουν να διαχειρίζονται αποτελεσματικότερα τις δυσκολίες της ζωής.
Γνωρίζουμε σήμερα ότι οι σταθερές και υποστηρικτικές σχέσεις μπορούν να λειτουργήσουν προστατευτικά απέναντι στο στρες. Τα παιδιά που αισθάνονται ότι έχουν κοντά τους έστω έναν φίλο που τα αποδέχεται και τα καταλαβαίνει φαίνεται να μπορούν να διαχειρίζονται καλύτερα τις δύσκολες εμπειρίες. Όχι επειδή παύουν να πονάνε, αλλά επειδή δεν πονάνε ολομόναχα.
Υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα σε ένα παιδί που περνά μια δύσκολη ημέρα στο σχολείο και νιώθει πως κανείς δεν το παρατηρεί και σε ένα παιδί που γνωρίζει ότι, στο επόμενο διάλειμμα, κάποιος θα το αναζητήσει. Ίσως η κατάσταση να μην έχει αλλάξει. Κάτι, όμως, έχει αλλάξει μέσα του: υπάρχει κάποιος που το βλέπει. Και αυτή η αίσθηση δεν είναι καθόλου μικρή.
Μέσα από τα μάτια ενός φίλου, το παιδί βλέπει ξανά τον εαυτό του
Τα παιδιά δεν μπορούν πάντοτε να κατανοήσουν γιατί οι άνθρωποι γύρω τους συμπεριφέρονται με έναν συγκεκριμένο τρόπο. Όταν ζουν μέσα σε ένταση, απόρριψη, αστάθεια ή συναισθηματική απουσία, συχνά δεν σκέφτονται ότι ο ενήλικας δίπλα τους δυσκολεύεται. Είναι πιο πιθανό να συμπεράνουν ότι κάτι δεν πάει καλά με τα ίδια. Μπορεί να νιώσουν ότι δεν είναι αρκετά καλά, ότι δεν αξίζουν ή ότι ίσως εκείνα ευθύνονται για όσα συμβαίνουν.
Μια φιλία δεν μπορεί από μόνη της να σβήσει αυτές τις σκέψεις. Μπορεί, όμως, να προσφέρει στο παιδί έναν διαφορετικό καθρέφτη. Τον φίλο που το επιλέγει, που του κρατά μια θέση, που θυμάται τι του αρέσει, που γελά με τα αστεία του και το αναζητά όταν λείπει.
Μέσα από αυτές τις απλές καθημερινές κινήσεις, το παιδί μπορεί σιγά σιγά να σχηματίσει μια διαφορετική εικόνα για τον εαυτό του. Να αισθανθεί ότι έχει αξία για κάποιον, ότι η παρουσία του μετρά και ότι δεν είναι μόνο όσα του έχουν συμβεί.
Οι υγιείς φιλίες συμβάλλουν ουσιαστικά στην ανάπτυξη της αυτοεκτίμησης, της αυτοπεποίθησης και της συναισθηματικής ασφάλειας του παιδιού. Παράλληλα, ενισχύουν την κοινωνική και συναισθηματική του ανάπτυξη, στοιχεία που αποτελούν βασικούς πυλώνες της παιδικής ψυχολογίας.
Ίσως αυτός να είναι ένας από τους πιο αθόρυβους τρόπους με τους οποίους μας προστατεύουν οι φίλοι: μας δανείζουν, για λίγο, ένα πιο τρυφερό βλέμμα για τον εαυτό μας, μέχρι να μπορέσουμε να το αποκτήσουμε κι εμείς.
Δεν έχει σημασία να έχει ένα παιδί πολλούς φίλους
Συχνά οι γονείς ανησυχούν όταν το παιδί τους δεν ανήκει σε μια μεγάλη παρέα, δεν είναι ιδιαίτερα δημοφιλές ή δεν έχει συνεχώς προσκλήσεις και κοινωνικές δραστηριότητες. Η φιλία, όμως, δεν μετριέται σε αριθμούς.
Ένα παιδί μπορεί να είναι περιτριγυρισμένο από ανθρώπους και, παρ’ όλα αυτά, να νιώθει βαθιά μόνο. Ένα άλλο μπορεί να έχει έναν ή δύο φίλους και να αισθάνεται ότι έχει βρει τη θέση του. Αυτό που φαίνεται να έχει πραγματικά σημασία είναι η ποιότητα της σχέσης: αν το παιδί μπορεί να είναι ο εαυτός του, αν δεν φοβάται ότι θα απορριφθεί κάθε φορά που λέει «όχι», αν μπορεί να διαφωνήσει χωρίς να ταπεινωθεί και αν υπάρχει χώρος και για τις δικές του ανάγκες.
Έχει σημασία, επίσης, αν η σχέση μπορεί να αντέξει τις μικρές ρήξεις της. Αν, μετά από μια σύγκρουση, τα παιδιά μπορούν να ξαναβρούν το ένα το άλλο, να μιλήσουν για αυτό που συνέβη και να συνεχίσουν χωρίς να χρειάζεται κάποιο από τα δύο να εξαφανίσει τον εαυτό του.
Η ποιότητα της φιλίας είναι πολύ πιο σημαντική από τον αριθμό των φίλων. Μέσα από ουσιαστικές και ασφαλείς σχέσεις καλλιεργούνται οι κοινωνικές δεξιότητες, η ενσυναίσθηση και η συναισθηματική ωριμότητα του παιδιού.
Ίσως, λοιπόν, αντί να ρωτάμε μόνο «έχει φίλους;», να αξίζει να αναρωτιόμαστε και κάτι βαθύτερο:
«Πώς νιώθει το παιδί μου μέσα στις φιλίες του;»
Δεν είναι όλες οι φιλίες ασφαλείς
Υπάρχουν σχέσεις που ονομάζονται φιλίες, αλλά μέσα τους το παιδί χρειάζεται διαρκώς να αποδεικνύει ότι αξίζει να ανήκει. Μπορεί να ανέχεται προσβολές για να μη μείνει μόνο, να κάνει πράγματα που δεν θέλει ή να φοβάται ότι, αν διαφωνήσει, θα βρεθεί έξω από την παρέα.
Μια υγιής φιλία δεν είναι μια σχέση χωρίς συγκρούσεις. Οι φίλοι θυμώνουν, απογοητεύονται, ζηλεύουν και παρεξηγούνται. Όλα αυτά αποτελούν μέρος κάθε πραγματικής σχέσης. Η ασφάλεια δεν βρίσκεται στην απουσία της σύγκρουσης, αλλά στη δυνατότητα να επιστρέφουν ο ένας στον άλλον χωρίς φόβο, ταπείνωση ή εκδίκηση.
Βρίσκεται στη δυνατότητα να πουν «αυτό με πείραξε», «δεν μου άρεσε», «συγγνώμη» ή «ας το ξαναπροσπαθήσουμε». Εκεί το παιδί μαθαίνει ότι μια σχέση μπορεί να αντέξει και τη διαφορετικότητα. Μαθαίνει ότι δεν χρειάζεται να εξαφανίζει τις ανάγκες του για να αγαπηθεί.
Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς;
Ίσως το πρώτο που μπορούν να κάνουν οι γονείς είναι να μην υποτιμούν τη σημασία των παιδικών σχέσεων. Για ένα παιδί, η απώλεια μιας φιλίας μπορεί να είναι πραγματική απώλεια. Ο αποκλεισμός μπορεί να πονά βαθιά και μια φαινομενικά μικρή σύγκρουση μπορεί να αγγίζει τον πιο βασικό του φόβο: «Μήπως τελικά δεν χωράω;»
Ο γονιός δεν χρειάζεται να λύνει κάθε διαφωνία ούτε να παρεμβαίνει σε κάθε δυσκολία. Χρειάζεται, όμως, να ακούει. Να μη σπεύδει να απαντήσει «θα τα ξαναβρείτε», «μην ασχολείσαι» ή «βρες άλλους φίλους», πριν καταλάβει τι ακριβώς έχασε ή φοβήθηκε το παιδί.
Μπορεί να το βοηθήσει να βάλει σε λέξεις αυτό που ένιωσε και να αναρωτηθεί μαζί του: «Τι σε πείραξε περισσότερο;», «Πώς νιώθεις όταν είσαι μαζί τους;», «Αισθάνεσαι ότι μπορείς να είσαι ο εαυτός σου;». Οι ερωτήσεις αυτές δεν έχουν σκοπό να ανακρίνουν το παιδί, αλλά να του προσφέρουν χώρο για να ακούσει και το ίδιο καλύτερα τον εαυτό του.
Οι γονείς μπορούν ακόμη να ενισχύσουν την ανάπτυξη υγιών φιλιών, βοηθώντας το παιδί να αναγνωρίζει σχέσεις που βασίζονται στον σεβασμό, την εμπιστοσύνη, την αποδοχή και την αμοιβαιότητα. Αυτές οι εμπειρίες αποτελούν πολύτιμη βάση για τη μελλοντική ψυχική υγεία και τις διαπροσωπικές του σχέσεις.
Πάνω απ’ όλα, οι γονείς μπορούν να δείχνουν μέσα από τις δικές τους σχέσεις ότι η αγάπη δεν σημαίνει σιωπή, υποχώρηση ή φόβο. Ότι μπορούμε να αγαπάμε και να βάζουμε όρια, να διαφωνούμε και να παραμένουμε συνδεδεμένοι, να πληγώνουμε κάποιες φορές και να επιστρέφουμε για να επανορθώσουμε.
Οι άνθρωποι που μας έδωσαν λίγο περισσότερο χώρο να αναπνεύσουμε
Μεγαλώνοντας, μπορεί να ξεχάσουμε τα παιχνίδια που παίξαμε, τις κουβέντες που κάναμε ή τα αστεία που τότε μας έκαναν να γελάμε μέχρι δακρύων.
Δεν ξεχνάμε, όμως, εύκολα τους ανθρώπους δίπλα στους οποίους νιώσαμε ότι μπορούσαμε να αναπνεύσουμε.
Εκείνους που μας έκαναν να αισθανθούμε ότι δεν ήμασταν παράξενοι, υπερβολικοί ή δύσκολοι.
Εκείνους που δεν χρειάστηκε να μας σώσουν. Αρκούσε που έμειναν.
Η φιλία δεν σβήνει τα δύσκολα χρόνια. Δεν αναιρεί την απώλεια, τον φόβο ή τη μοναξιά. Μπορεί, όμως, να γίνει μια μικρή ρωγμή από όπου περνά το φως.
Αυτός είναι και ο λόγος που η Παγκόσμια Ημέρα Φιλίας μάς υπενθυμίζει τη σημασία των αυθεντικών σχέσεων στη ζωή κάθε παιδιού. Οι πραγματικές φιλίες ενισχύουν την ψυχική ανθεκτικότητα, την αυτοεκτίμηση και τη συναισθηματική ανάπτυξη, αποτελώντας ένα πολύτιμο στήριγμα σε κάθε στάδιο της παιδικής ηλικίας.
Και μερικές φορές, αυτό το λίγο φως είναι αρκετό για να θυμίσει σε ένα παιδί κάτι πολύ σημαντικό: ότι ο κόσμος δεν είναι μόνο όσα το πληγώνουν.
Υπάρχουν και άνθρωποι που το περιμένουν. Άνθρωποι που το χωρούν.
Άνθρωποι που, χωρίς να το γνωρίζουν, μπορεί να το βοηθούν να αντέχει.
Μαρία Ραφαηλία Σάγγου, Ψυχολόγος
https://thegeniusfifi.com/psychologists/
Ενδεικτική βιβλιογραφία
Adams, R. E., Santo, J. B., & Bukowski, W. M. (2011). The presence of a best friend buffers the effects of negative experiences. Developmental Psychology, 47(6), 1786–1791.
Alsarrani, A., Hunter, R. F., Dunne, L., & Garcia, L. (2022). Association between friendship quality and subjective wellbeing among adolescents: A systematic review. BMC Public Health, 22, 2420.
Masten, A. S. (2001). Ordinary magic: Resilience processes in development. American Psychologist, 56(3), 227–238.
Schwartz-Mette, R. A., Shankman, J., Dueweke, A. R., Borowski, S., & Rose, A. J. (2020). Relations of friendship experiences with depressive symptoms and loneliness in childhood and adolescence: A meta-analytic review. Psychological Bulletin, 146(8), 664–700.
